Atu Realiza Mehi

Mehi saida mak o hakarak realiza iha o nia futuru?

Hau mai husi Ensinu sekudáriu Geral Dom Tomás. Ami hamutuk lima-nulu ne’ebe hahu estuda iha klase Siensia Naturais. Tuir sistema edukasaun Timor-Leste wainhira ita hahu klase presija halo itrodusaun badak kona-ba ita nia personalidade. Hahu iha momentu ne’eba waihira ami halo introdusasun hau observa kada estudante ida-idak apresenta sira nia mehi ne’ebe sira planu. Balun hakarak sai professor, governador nsst. Hahu husi momentu ne’eba hau observa katak iha ita nia moris kada ema ida-idak iha ninia planu, no nia iha ambisaun ne’ebe bo’ot atu atinje buat ruma, ou hakarak asume kna’ar importante ruma.

Pergunta ba ita mak nee, oinsa mak ita realiza mehi ida ne’e?

Mai ita analiza metafora ida “hakarak to’os ida fo isin no fuan diak, presija hamos, no rega.” Ida ne’e signifika katak, atu realiza ita nia mehi sai susesu, ita presija servisu, rega liu husi esforsu no mos husi vontade ba estuda, no tau estudu hanesan prioridade primeitu iha ita nia moris durante prosesu aprendisazen. Maibe ita tenki konsidera mos mehi saida mak ita realiza por exaple “ukun nain” entaun ita tenke hetan mos edukasaun polítiku ne’ebe diak.

Tan ne’e, atu atinje ita nia mehi save mak hirak tuir mai ne’e:

1.     Tau a’as o nia Responsabilidade: estudante nia responsabilidade mak saida? Estudante nia responsabilidade mak partesipa másimu iha eskola, prosesu aprendisajen, ativu iha klasse no mós halo aktividade hotu ne’ebe mestri sira fó.

2.     Disciplina o nia a’an. Ida ne’e importante mos waihira ita dezenvolve ita nia a’an. Foka ba estudante nia obrigasaun, ita tenki kumpri lei no regras eskola nia, respeitu tempu no respeitu ema seluk.

3.     Esforsu: katak ita nunka mai lakon vontade, nakonu ho Ispíritu n’ebe positu, iha inisiativu diak no iha duni fiar ho haforsa a’an hodi duni mehi refere.

4.     Pasiensia: wainhira ita moris nakonu ho pasiensia mak ita bele luta kontra difikuldade sira. No atu sai ema susesu ida, ita nunka mais iha hanoin ida katak “I give up” ou “hau la bele.” Maske ninia prosesu difis maibe, o bele, hau bele, nia bele no ita hotu bele.

5.     Fiar: Nai Maromak mak halo buat hotu, Nai Maroma mak fó buat hotu no Nia mak loke odamatan mai ita. Tamba ne’e hakbesik ba Nai Maromak hodi husu tulun ba Nia.

FIAR bele hametin, habo’ot ita nia Mehi

Na realidade, ita iha mehi, no durante prosesu aprendisajem ita hakarak sai susesu, maibe ida ne’e sei la’o hela iha prosesu nia laran. Signifika ita sei preseija hakat liu tan obstakulu sira. Obstakulus mak hanesan depresaun, hanoin barak, difikuldade no problema seluk. Dalaruma problema hirak ne’e bele hafraku ita no halakon ita nia mehi ne’ebe ita planu. Tamba ne’e ita presija Nai Maromak nia tulun.

Mai ita hare Nai Maromak nia Lia fuan Inspirativu sira ne’ebe inspira ita iha Bíblia:

                Mateus 19:29 –  “Ba ema sira, ne’e la bele; maibe ba Maromak buat hotu bele deit.” Karik ita halo komparasaun ba versiklu ida ne’e, ita hanesan ai hun ida ne’ebe hamri’ik hela maibe abut la iha, tan ne’e ita presija Nai Maromak atu sai hanesan ita nia  abut atu hametin ita nia moris, no mos bele habo’ot no hametin ita nia mehi ka vokasaun.

                Karik O hakarak duni realiza o nia mehi sai susesu keta tau konfiansa deit ba onia an, maibe fo fiar ba Nai Maromak. Tamba Nai Maromak rasik dehan: “Husu ba, imi sei simu; buka ba, imi sei hetan; tuku odamatan ba, odamatan sei nakloke ba imi. Basa ema ne’ebe husu sei simu; ema ne’ebe buka sei hetan; no ba ema ne’ebe baku odamatan, odamatan sei nakloke ba nia. Mateus 7:1-7.

                 “Sai diak ba tuir imi nia fiar” – Mateus Mt. 9:30. Ita hare momos ema ne’ebe ho moras oi-oin liu husi sira nia fiar, wainhira sira hakbesik ba Nai direitamente sira nia moras sai mos kedan. Tan  ne’e ita mós fiar katak laos moras deit, maibe sai ida deit mak ita presija no husu ba Nia, ita mos bele sai diak no susesu.

                Parte seluk iha bele hare mos iha St. Mateus nia sura 9:13 “Hau mai la’os atu bolu ema los sira, maibe ema maksalk sira.” Nune’e mos ba estudante sira ne’ebe hakarak sai ema ne’ebe susesu, maibe ita iha hela frakeza oin-oin. Tan ne’e lalikan tauk, tamba Nai Maromak mai atu halós ita ne’ebe fraku iha mentalidade, fizikal, intelektualidade no moralidade. No hodi nia sei halakon ita nia frakeza sira, no loron ne’ebe Nia determina to mai ita sei sai mos hanesan ema susesu ida iha area ne’ebe ita hili, importante mak fia ba Nai Maromak ho ita nia laran, fuan no klamar.

Atu sai ema ne’ebe susesu, ita presija iha planu ba nia moris liu husi mehi ne’ebe ita hakarak sai ba. Atu realiza mehi ida ne’e ita tenki esforsa ita nia a’an. Atu atinje ita nia mehi kada ema ida-idak iha ninia dalan rasik, maibe ita bele uza mos meius fasil lia (5) nebe’e hau mensiona ona iha leten. No kada dalan hiran ne’e, ida ne’ebe ema hotu-hotu tenki tau prioridade mak FIAR. “Fiar ba Nai Maromak O nia moris sei sai susesu.